په مخ پر ودې هېوادونو کې د موبایلي زده کړې وده

په ډېرو ټیټ عاید او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې موبایل د خلکو د یوې لویې برخې لپاره انټرنېټ ته د نښلېدو تر ټولو مهمه، او کله ناکله یوازینۍ، وسیله ده. د GSMA د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې نږدې ۲۰۰ میلیونه کسانو د لومړي ځل لپاره موبایلي انټرنېټ وکاراوه او په نړۍ کې د موبایلي انټرنېټ د کاروونکو شمېر له ۴.۷ میلیاردو واوښت. له دې ودې سره سره، په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې یوازې شاوخوا ۵۴ سلنه خلکو موبایلي انټرنېټ کاراوه، په داسې حال کې چې دا کچه په لوړ عاید لرونکو هېوادونو کې له ۸۰ سلنې زیاته وه.

دا توپیر ښيي چې موبایل د زده کړې د پراختیا لپاره لوی ظرفیت لري، خو یوازې وسیلې او شبکې ته لاسرسی د اغېزمنې زده کړې لپاره بسنه نه کوي.

موبایلي زده کړه څه ده؟

موبایلي زده کړه د زده کړې لپاره د موبایل، ټابلېټ او نورو لېږدېدونکو وسایلو هدفمندې استفادې ته ویل کېږي. دا ډول زده کړه په مکتب، کور، کارځای، د تګ راتګ پر مهال او یا په هر بل مناسب چاپېریال کې ترسره کېدای شي.

د موبایلي زده کړې بېلګې دا دي:

• د برېښنايي کتابونو او مقالو لوستل؛
• د ښوونیزو ویډیوګانو کتل؛
• د غږیزو درسونو اورېدل؛
• په آنلاین کورسونو کې ګډون؛
• د پیغام رسوونکو اپلېکېشنونو له لارې د سرچینو ترلاسه کول؛
• لنډو ازموینو ته ځواب ویل؛
• د زده کړې په ډلو کې ګډون؛
• د ښوونکو د مسلکي ودې پروګرامونو ته لاسرسی؛
• د زده‌کوونکي، ښوونکي او کورنۍ ترمنځ اړیکه.

د موبایلي زده کړې اساسي ګټه انعطاف‌پذیري ده. کاروونکی کولای شي په هغه وخت او ځای کې محتوا ته لاسرسی ومومي چې ورته مناسب وي، په ځانګړي ډول هغه مهال چې حضوري زده کړې یا د کمپیوټر وسایل موجود نه وي.

ولې موبایل په مخ پر ودې هېوادونو کې مهم شوی دی؟

په ډېرو ټولنو کې د کمپیوټر اخیستل لا هم د کورنیو، ښوونکو او زده‌کوونکو لپاره ستونزمن دي، خو موبایل نسبتاً ډېر د لاسرسي وړ دی او خلک یې په ورځني ژوند کې کاروي.

GSMA راپور ورکړی چې په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې موبایل انټرنېټ ته د لاسرسي اصلي وسیله ده. په ۲۰۲۳ کال کې د دغو هېوادونو شاوخوا ۸۴ سلنه براډبنډ انټرنېټي اړیکې د موبایلي شبکو له لارې ترسره کېدې.

دې وضعیت حکومتونه، ښوونیز بنسټونه او پراختیايي ادارې دې ته هڅولي چې موبایل‌محوره زده کړه د لاندې موخو لپاره وڅېړي:

• لېرې پرتو سیمو ته د محتوا رسول؛
• د بحران پر مهال د زده کړې دوام؛
• د ښوونکو مسلکي وده؛
• د سواد او بنسټیزو مهارتونو زده کړه؛
• د ښځو او نجونو د زده کړې ملاتړ؛
• د ډیجیټلي مهارتونو روزنه؛
• ارزانه ښوونیزو موادو ته لاسرسی.

یونسکو هم یادونه کړې چې موبایلي وسایل، چې کله ناکله د محرومو زده‌کوونکو لپاره یوازینۍ شته ټکنالوژي وي، په لېرې پرتو سیمو او بیړنیو حالاتو کې د ښوونیزو سرچینو د وېش، د حضوري زده کړې د بشپړولو او د زده‌کوونکو، ښوونکو او والدینو ترمنځ د اړیکې د ساتلو لپاره کارول شوي دي.

کتابونو او ښوونیزې محتوا ته لاسرسی

د موبایلي زده کړې له لومړنیو مهمو استعمالونو څخه یو، متنونو او کتابونو ته لاسرسی و. په هغو چاپېریالونو کې چې چاپي کتابونه کم، ګران یا انتقال یې ستونزمن وي، یو ساده موبایل هم د لوستلو سرچینو ته د لاسرسي یوه دروازه کېدای شي.

د موبایل له لارې د لوستلو په اړه د یونسکو یوې څېړنې وښوده چې په مخ پر ودې هېوادونو کې خلک حتی پر کوچنیو سکرینونو او ساده وسایلو اوږده کتابونه او کیسې لولي. دې موندنې په هغو سیمو کې د موبایل اهمیت روښانه کړ چې چاپي کتابونو او لوستیزو سرچینو ته محدود لاسرسی لري.

نن ورځ دغه لاسرسی پراخ شوی او دا موارد پکې شاملېدای شي:

• درسي کتابونه؛
• ښوونیزې لارښودپاڼې؛
• درسي پلانونه؛
• مقالې؛
• PDF فایلونه؛
• غږیزه محتوا؛
• کم‌حجمه ویډیوګانې؛
• تمرینونه او ازموینې؛
• د ښوونکو لپاره ځانګړې سرچینې.

خو که فایلونه ډېر درانه وي یا یوازې د کمپیوټر د سکرین لپاره جوړ شوي وي، په موبایل کې یې استفاده ستونزمنېږي. له همدې امله باید محتوا له پیله د کوچني سکرین، محدودې حافظې او کمزوري انټرنېټ په پام کې نیولو سره طرحه شي.

د موبایل له لارې د ښوونکو مسلکي وده

موبایلي زده کړه یوازې د زده‌کوونکو لپاره نه ده. په هغو هېوادونو کې چې لېرې پرتې سیمې، د ښوونکو د روزنې محدود مرکزونه یا د تګ راتګ ستونزې لري، موبایل د ښوونکو د دوامدارې زده کړې زمینه برابرولای شي.

په ۲۰۲۶ کال کې یونسکو او په افریقا کې د ظرفیت لوړونې نړیوال انستیتوت په جنوبي سوډان کې د موبایل پر بنسټ د مسلکي ودې یو پروګرام پیل کړ. د دغه پروګرام موخه دا وه چې هغو ښوونکو ته د زده کړې فرصتونه ورنږدې کړي چې د واټن، اقتصادي فشار، بحران او کمزوري زیربنا له امله منظمې روزنې ته لاسرسی نه لري. دې پروګرام ښځینه ښوونکو او د مکتب ښځینه مدیرانو ته هم ځانګړې پاملرنه درلوده.

یونسکو او پان افریقایي پوهنتون هم په څو افریقایي هېوادونو کې د ښځینه ښوونکو او مدیرانو لپاره د موبایلي زده کړې د پیاوړتیا یو ورته نوښت طرحه کړی دی.

د ښوونکو لپاره موبایلي زده کړه دا موارد لرلای شي:

• لنډ مسلکي کورسونه؛
• ویډیويي یا غږیز درسونه؛
• د تجربو د شریکولو ډلې؛
• وېبینارونه؛
• د تدریس لارښودونه؛
• د ځان‌ارزونې ازموینې؛
• مشوره او لارښوونه؛
• مسلکي فرصتونو ته لاسرسی؛
• خبرتیاوې او یادونې.

دا ماډل هغه وخت ډېر ګټور وي چې محتوا لنډه، عملي، کم‌حجمه او د ښوونکي له واقعي شرایطو سره برابره وي.

د پیغام رسوونکو اپلېکېشنونو او کم‌حجمې محتوا رول

په ډېرو مخ پر ودې هېوادونو کې موبایلي زده کړه ضرور نه ده چې یوازې د یوه پرمختللي اپلېکېشن له لارې ترسره شي. پیغام رسوونکي اپلېکېشنونه، لنډ پیغامونه، غږیز فایلونه، PDF او ساده لینکونه هم د یوه زده‌کړیز پروګرام برخه کېدای شي.

د بېلګې په توګه، د ښوونکو د مسلکي ودې یو پروګرام ښايي دا ترکیب وکاروي:

1. یو لنډ فایل یا ویډیو شریکول؛
2. یوه عملي دنده ورکول؛
3. په پیغام رسوونکې ډله کې بحث؛
4. د ښوونکي له خوا څو پوښتنو ته ځواب ورکول؛
5. د نظریاتو او فیډبک ترلاسه کول؛
6. د یوې لنډې آنلاین غونډې ترسره کول.

دا طریقه د یوه پېچلي زده‌کړیز سیستم په پرتله ارزانه او د نویو کاروونکو لپاره ساده کېدای شي. خو د ډلې مدیریت، د بحث کیفیت، د معلوماتو ساتنه او د ناسمو معلوماتو د خپرېدو مخنیوی باید جدي ونیول شي.

د موبایلي زده کړې ګټې

۱. پراخ لاسرسی

موبایل کولای شي محتوا هغو کسانو ته ورسوي چې له ښوونیزو مرکزونو څخه لېرې ژوند کوي یا په منظم ډول په حضوري ټولګیو کې ګډون نه شي کولای.

۲. د وخت انعطاف

کاروونکی کولای شي په مناسب وخت کې زده کړه وکړي. دا موضوع د بوختو ښوونکو، د کورنۍ مسؤلیت لرونکو ښځو او د لېرې پرتو سیمو د اوسېدونکو لپاره ځانګړی اهمیت لري.

۳. نسبتاً ټیټ لګښت

د هغه وسیلې کارول چې کاروونکی یې له مخکې لري، د نوو وسایلو د اخیستلو اړتیا کمولای شي. خو د موبایلي ډیټا مصرف او د هوښیار موبایل بیه لا هم ستونزه کېدای شي.

۴. لنډه او دوامداره زده کړه

محتوا په کوچنیو برخو وېشل کېدای شي، څو کاروونکی هره ورځ محدوده اندازه مطالعه وکړي. دا طریقه د عملي مهارتونو او مسلکي ودې لپاره مناسبه ده.

۵. اړیکه او همکاري

موبایل د ښوونکو، زده‌کوونکو، روزونکو او کورنیو ترمنځ د چټکې اړیکې او همکارۍ زمینه برابروي.

۶. د بحران پر مهال لاسرسی

د مکتبونو د تړل کېدو، ناامنۍ، طبیعي پېښو، عامه بیړنیو حالاتو یا د سفر د ستونزو پر مهال موبایل د ښوونیزې اړیکې د ساتلو یوه مهمه وسیله کېدای شي.

مهمې ستونزې

د موبایلي زده کړې وده دا معنا نه لري چې ټول کاروونکي ترې په مساوي ډول ګټه اخلي.

د وسیلې او انټرنېټ لګښت

د هوښیار موبایل بیه او د انټرنېټ مصرف لا هم د ډېرو کورنیو او ښوونکو لپاره دروند تمامېږي. GSMA د لګښت، ډیجیټلي سواد او مهارتونو کمښت د موبایلي انټرنېټ د استفادې له مهمو خنډونو څخه ګڼلی دی.

د شبکې د پوښښ او واقعي استفادې ترمنځ توپیر

ممکن یوه سیمه د موبایلي شبکې تر پوښښ لاندې وي، خو خلک د لګښت، د مناسبې وسیلې د نشتوالي، د مهارتونو د کمښت یا امنیتي اندېښنو له امله انټرنېټ ونه کاروي. GSMA راپور ورکوي چې د نړۍ د نفوس یوه لویه برخه د موبایلي شبکې تر پوښښ لاندې ژوند کوي، خو لا هم موبایلي انټرنېټ نه کاروي.

جنسیتي او ټولنیزې نابرابرۍ

ښځې، ټیټ عاید لرونکې کورنۍ، د کلیوالو سیمو اوسېدونکي، معلولیت لرونکي کسان او هغه خلک چې د رسمي زده کړې کچه یې ټیټه ده، د ډیجیټلي محرومیت له لوړ خطر سره مخ دي. په عین وخت کې، همدا ډلې ښايي له انعطاف‌منو زده‌کړیزو فرصتونو څخه تر ټولو زیاته ګټه واخلي.

محدود ډیجیټلي مهارتونه

یوازې د موبایل لرل په دې معنا نه دي چې کاروونکی فایل ښکته کولای شي، حساب جوړولای شي، خوندي لینک پېژندلای شي یا له یوه ښوونیز پلاتفورم څخه استفاده کولای شي. د ډیجیټلي مهارتونو روزنه باید د موبایلي زده کړې د پروګرام یوه برخه وي.

د محتوا کیفیت

کمزوری، غیرمرتبط یا ماشيني ژباړل شوی محتوا یوازې د موبایل له لارې د وړاندې کېدو له امله ګټور نه ګرځي. محتوا باید دقیق، عملي، د پوهېدو وړ او له محلي نصاب او کلتور سره برابره وي.

د کوچني سکرین او تمرکز محدودیت

کوچني سکرینونه د اوږدو متنونو، پېچلو جدولونو او لویو فایلونو لپاره مناسب نه دي. خبرتیاوې، تفریحي اپلېکېشنونه او ټولنیزې رسنۍ هم د کاروونکي تمرکز ګډوډولای شي.

محرمیت او امنیت

ښوونیز پلاتفورمونه ښايي د کاروونکو نومونه، د تلیفون شمېرې، موقعیت، د ازموینو پایلې یا نور معلومات راټول کړي. د معلوماتو راټولول باید یوازې تر حقیقي اړتیا پورې محدود وي او شخصي معلومات باید په خوندي ډول وساتل شي.

آیا موبایل تل زده کړه ښه کوي؟

موبایل یوازې یوه وسیله ده او ښوونیزه ګټه یې د استفادې په طریقې پورې تړلې ده. یونسکو ټینګار کړی چې ټکنالوژي باید هغه وخت په زده کړه کې وکارول شي چې په څرګند ډول د زده کړې ملاتړ وکړي. په ټولګي کې له واضح هدف پرته د موبایل استعمال کولای شي د حواس‌پرتۍ، د تمرکز د کمېدو او نورو ستونزو لامل شي.

له همدې امله باید د دغو دوو حالتونو ترمنځ توپیر وشي:

• هدفمند ښوونیز استعمال: د یوې سرچینې مطالعه، د تمرین ترسره کول، لارښوول شوې څېړنه یا له ښوونکي سره اړیکه؛
• بې‌کنټروله استعمال: ټولنیزې رسنۍ، لوبې، غیرمرتبط پیغامونه او مزاحم محتوا.

د موبایلي زده کړې د پروګرامونو موخه باید یوازې د سکرین د وخت زیاتول نه وي، بلکې باید لاسرسی، ګډون او د زده کړې کیفیت په رښتینې توګه ښه کړي.

د یوه اغېزمن موبایلي زده‌کړیز پروګرام اصول

د یوه مناسب پروګرام د طرحې لپاره لاندې اصول مهم دي:

د کاروونکي اړتیاوې باید له ټکنالوژۍ مخکې وي

لومړی باید دا روښانه شي چې ښوونکي یا زده‌کوونکي له کومې ستونزې سره مخ دي او موبایل څنګه دغه ستونزه حل کولای شي. د اپلېکېشن جوړول باید په خپله وروستۍ موخه ونه ګرځي.

محتوا باید د موبایل لپاره طرحه شي

• لنډ او لوستل کېدونکی متن؛
• کم‌حجمه فایلونه؛
• فشرده ویډیو؛
• د ښکته کولو وړ غږیز مواد؛
• روښانه تڼۍ؛
• د امکان په صورت کې آفلاین استفاده؛
• له ارزانه او زړو موبایلونو سره سازګاري.

محلي ژبه او شرایط باید په پام کې ونیول شي

محتوا باید په داسې ژبه وړاندې شي چې کاروونکي پرې پوهېږي او د هغوی له چاپېریال او تجربو سره اړوند مثالونه ولري.

انساني ملاتړ باید موجود وي

کاروونکی باید وکولای شي پوښتنه وکړي، فیډبک ترلاسه کړي او د تخنیکي یا ښوونیزې ستونزې پر مهال مرسته ترلاسه کړي.

د کاروونکي پرمختګ باید د سنجولو وړ وي

لنډې ازموینې، عملي فعالیتونه، فیډبک او د بشپړولو ثبت د ګډون په سنجولو کې مرسته کولای شي. یوازې د یوه مخ پرانیستل باید د زده کړې ثبوت ونه ګڼل شي.

د معلوماتو ساتنه باید جدي ونیول شي

یوازې اړین معلومات باید راټول او لاسرسی ورته محدود شي. د زده‌کوونکو شخصي معلومات باید له روښانه او موجه اړتیا پرته په سیستم کې ثبت نه شي.

واقعي اغېز باید وارزول شي

پروګرام باید دا وڅېړي چې آیا کاروونکو یوازې محتوا لیدلې، که په رښتیا یې پوهه، مهارت او مسلکي عمل ښه شوی دی.

په افغانستان کې د موبایلي زده کړې فرصتونه

افغانستان داسې شرایط لري چې موبایلي زده کړه پکې ګټوره تمامېدای شي:

• د ښوونکو او روزنیزو مرکزونو ترمنځ اوږد واټن؛
• حضوري زده کړو ته محدود لاسرسی؛
• په ځینو سیمو کې د چاپي سرچینو کمښت؛
• د موبایل او پیغام رسوونکو اپلېکېشنونو پراخه استفاده؛
• د ښوونکو د دوامدارې زده کړې اړتیا؛
• مالي او زیربنايي محدودیتونه.

خو په افغانستان کې د موبایلي زده کړې پروګرام باید واقع‌بینانه طرحه شي. ټول کاروونکي پرمختللي موبایلونه، چټک انټرنېټ یا د ډېرو ډیټا د اخیستلو توان نه لري.

د Teacher.af په څېر پلاتفورمونو لپاره دا لارې مناسبې کېدای شي:

• موبایل‌محوره طرحه؛
• سپک او ژر پرانیستل کېدونکي مخونه؛
• کم‌حجمه سرچینې؛
• له ویډیو سره غږیز او متني بدیلونه؛
• د سرچینو د خوندي کولو او ښکته کولو امکان؛
• د پیغام رسوونکو اپلېکېشنونو له لارې خبرتیاوې؛
• دري او پښتو محتوا؛
• د مسلکي ودې لنډ پروګرامونه؛
• د پوښتنو او ځوابونو فورم؛
• د کیفیت او لاسرسي په اړه د ښوونکو نظریات.

په راتلونکي کې موبایلي اپلېکېشن ګټور کېدای شي، خو یوازې هغه وخت چې یوه روښانه اړتیا حل کړي؛ لکه آفلاین لاسرسی، خبرتیاوې، خوندي شوې سرچینې یا په لږه ډیټا د زده کړې دوام. په لومړي پړاو کې یو سپک او موبایل‌دوست وېب‌سایټ ښايي ارزانه او د ساتنې له پلوه اسانه وي.

پایله

موبایلي زده کړه په مخ پر ودې هېوادونو کې د ډیجیټلي زده کړې پر یوې مهمې برخې بدلېږي. دلیل یې روښانه دی: موبایل د ډېرو خلکو لپاره تر کمپیوټر د لاسرسي وړ دی او کولای شي زده کړه هغو سیمو او ډلو ته ورسوي چې فرصتونه یې محدود دي.

خو د موبایلي زده کړې بریالیتوب یوازې د موبایلونو یا اپلېکېشنونو په شمېر پورې تړلی نه دی. د انټرنېټ لګښت، ډیجیټلي مهارتونه، د محتوا کیفیت، د ښوونکي ملاتړ، ژبه، محرمیت او د زده کړې ارزونه ټاکي چې دا ټکنالوژي په رښتیا ګټوره ده که نه.

موبایل هغه وخت په یوه اغېزمنه ښوونیزه وسیله بدلېږي چې د کاروونکو واقعي اړتیاوې د طرحې په مرکز کې وي او ټکنالوژي د زده کړې ملاتړ وکړي، نه دا چې د زده کړې ځای ونیسي.