پنج روش تدریس فعال برای صنفهای پرجمعیت
تدریس در صنف پرجمعیت میتواند برای هر معلم دشوار باشد. وقتی شمار شاگردان زیاد است، مدیریت صنف، مشارکتدادن همه، بررسی میزان یادگیری و ارائه بازخورد به هر شاگرد زمان بیشتری میطلبد. با این حال، پرجمعیتبودن صنف به این معنا نیست که تدریس باید تنها به سخنرانی معلم محدود شود. با چند روش ساده و کمهزینه میتوان شاگردان را در روند یادگیری فعالتر ساخت.
روشهای تدریس فعال، شاگردان را از شنونده صرف به مشارکتکننده تبدیل میکنند. آنان فرصت پیدا میکنند درباره موضوع فکر کنند، با همصنفیهای خود گفتوگو نمایند، مسئله حل کنند، نتیجه کارشان را توضیح دهند و از یکدیگر بیاموزند.
این مقاله برای بخش «روشهای تدریس» بلاگ Teacher.af تهیه شده و با هدف پشتیبانی از اشتراک تجربهها و مطالب آموزشی عملی برای معلمان هماهنگ است.
چرا تدریس فعال در صنفهای پرجمعیت مهم است؟
در یک صنف پرجمعیت، ممکن است تعدادی از شاگردان بیشتر صحبت کنند و شماری دیگر کمتر فرصت مشارکت پیدا نمایند. معلم نیز نمیتواند در هر جلسه بهصورت جداگانه با تمام شاگردان کار کند.
روشهای فعال میتوانند مشارکت را میان شاگردان تقسیم کنند. برای مثال، بهجای آنکه معلم از یک نفر سؤال کند و دیگران فقط گوش بدهند، میتواند از همه بخواهد ابتدا بهتنهایی فکر کنند، سپس پاسخ خود را با یک همصنفی شریک سازند. به این ترتیب، شمار بیشتری از شاگردان در همان زمان درگیر یادگیری میشوند.
در ادامه، پنج روش عملی معرفی میشود که با امکانات محدود نیز قابل اجرا هستند.
۱. روش «فکر کن، با همصنفی صحبت کن، پاسخ بده»
در این روش، معلم یک پرسش روشن مطرح میکند و ابتدا چند لحظه به همه شاگردان فرصت میدهد تا بهتنهایی فکر کنند. سپس هر شاگرد پاسخ یا نظر خود را با شاگردی که در کنار او نشسته است شریک میسازد. در پایان، چند جفت نتیجه گفتوگوی خود را با تمام صنف در میان میگذارند.
برای نمونه، در درس علوم میتوان پرسید: «چرا گیاهان برای رشد به نور نیاز دارند؟» در مضمون زبان، شاگردان میتوانند درباره پیام اصلی یک متن گفتوگو کنند. در ریاضی نیز میتوانند روش حل یک مسئله را باهم مقایسه نمایند.
این روش برای صنفهای پرجمعیت مناسب است، زیرا همه شاگردان فرصت فکرکردن و صحبتکردن پیدا میکنند، نه فقط کسانی که همیشه داوطلب پاسخدادن هستند.
برای اجرای بهتر، پرسش باید مشخص باشد و زمان هر مرحله از قبل تعیین شود. معلم میتواند بگوید: «یک دقیقه فکر کنید، دو دقیقه با همصنفی خود گفتوگو نمایید و سپس آماده شریککردن پاسخ باشید.»
۲. یادگیری در گروههای کوچک
تقسیم شاگردان به گروههای چهار تا ششنفری میتواند مدیریت فعالیتهای صنفی را آسانتر کند. هر گروه روی یک پرسش، متن، مسئله یا فعالیت کوتاه کار میکند و در پایان، نتیجه را ارائه مینماید.
برای جلوگیری از بینظمی، بهتر است هر عضو گروه مسئولیت مشخص داشته باشد. یک شاگرد میتواند مسئول خواندن دستور، نفر دیگر مسئول نوشتن، یک نفر مسئول کنترل زمان و نفر دیگری مسئول ارائه نتیجه باشد.
نقشها باید گاهی تغییر کنند تا همه شاگردان فرصت تمرین مهارتهای مختلف را به دست آورند.
فعالیت گروهی زمانی مؤثر است که وظیفه واضح و قابل اجرا باشد. دستورهایی مانند «درباره این موضوع بحث کنید» ممکن است بسیار عمومی باشند. در مقابل، وظیفهای مانند «سه دلیل اصلی را مشخص کنید و برای هرکدام یک مثال بنویسید» هدف روشنتری دارد.
در صنفهای بسیار پرجمعیت، لازم نیست تمام گروهها نتیجه خود را ارائه کنند. معلم میتواند از چند گروه بهصورت تصادفی بخواهد پاسخ دهند و از گروههای دیگر بپرسد که آیا نکته متفاوتی دارند.
۳. استفاده از کارتهای پاسخ یا علامتهای دستی
در صنف پرجمعیت، پرسیدن سؤال از یک یا دو شاگرد تصویر کاملی از یادگیری تمام صنف ارائه نمیکند. کارتهای پاسخ یا علامتهای دستی به معلم کمک میکنند در مدت کوتاه پاسخ تعداد زیادی از شاگردان را مشاهده کند.
اگر کاغذ موجود باشد، هر شاگرد میتواند چند کارت ساده داشته باشد؛ برای مثال:
- درست و نادرست؛
- الف، ب، ج و د؛
- موافق و مخالف؛
- فهمیدم، مطمئن نیستم و نیاز به توضیح دارم.
معلم پرسش را مطرح میکند و همه شاگردان بهطور همزمان کارت مناسب را بالا میبرند. اگر کارت در دسترس نباشد، میتوان از علامتهای انگشتی استفاده کرد. برای نمونه، یک انگشت به معنای گزینه اول، دو انگشت به معنای گزینه دوم و سه انگشت به معنای گزینه سوم باشد.
این روش یک ارزیابی سریع است و به معلم نشان میدهد آیا میتواند به بخش بعدی درس برود یا لازم است موضوع را دوباره توضیح دهد.
برای جلوگیری از تقلید شاگردان از یکدیگر، معلم میتواند از آنان بخواهد ابتدا پاسخ را آماده کنند و پس از شمارش «یک، دو، سه» همه بهصورت همزمان آن را نشان دهند.
۴. آموزش همصنفی به همصنفی
در این روش، شاگردان یک مفهوم، پاسخ یا روش حل را برای یکدیگر توضیح میدهند. توضیحدادن به دیگران میتواند به شاگرد کمک کند تا موضوع را عمیقتر درک کند و نقاط مبهم دانش خود را تشخیص دهد.
برای مثال، پس از حل یک مسئله ریاضی، هر شاگرد روش خود را برای همصنفیاش توضیح میدهد. در درس زبان، یک شاگرد میتواند معنی یک پاراگراف را بیان کند و شاگرد دیگر نکات جاافتاده را اضافه نماید. در علوم نیز هر عضو گروه میتواند یک مرحله از یک فرایند را برای دیگران توضیح دهد.
معلم باید پیش از آغاز فعالیت، پاسخ یا مفهوم درست را بهاندازه کافی روشن سازد. اگر شاگردان درباره موضوعی که هنوز درک نکردهاند به یکدیگر آموزش دهند، ممکن است معلومات نادرست گسترش یابد.
نقش معلم در این روش حذف نمیشود. معلم میان گروهها حرکت میکند، به توضیحات گوش میدهد، اشتباهها را شناسایی میکند و در پایان نکات اصلی را جمعبندی مینماید.
۵. ایستگاههای یادگیری ساده
در روش ایستگاههای یادگیری، چند فعالیت متفاوت در بخشهای مختلف صنف تعیین میشود. گروههای شاگردان پس از مدت مشخص از یک فعالیت به فعالیت دیگر میروند.
برای مثال، در یک درس زبان میتوان چهار ایستگاه داشت:
ایستگاه اول برای خواندن متن، ایستگاه دوم برای پاسخ به پرسشها، ایستگاه سوم برای معنی واژهها و ایستگاه چهارم برای نوشتن خلاصه کوتاه.
در صنفهایی که جابهجایی دشوار است، لازم نیست شاگردان حرکت کنند. فعالیتها میتوانند میان گروهها گردش داده شوند. برای مثال، یک ورق فعالیت پس از پنج دقیقه از گروه اول به گروه دوم انتقال یابد.
اجرای این روش به آمادگی بیشتری نیاز دارد، اما میتواند شاگردان را برای مدت طولانیتری درگیر فعالیت نگه دارد. فعالیتها باید کوتاه، واضح و متناسب با زمان باشند. بهتر است معلم در نخستین تجربه تنها از دو یا سه ایستگاه استفاده کند و پس از آشنایی شاگردان، تعداد آنها را افزایش دهد.
چگونه نظم صنف را هنگام تدریس فعال حفظ کنیم؟
تدریس فعال نباید با بینظمی اشتباه گرفته شود. در فعالیتهای مشارکتی ممکن است میزان صدا بیشتر از زمان سخنرانی باشد، اما این صدا باید مربوط به یادگیری باشد.
پیش از شروع فعالیت، معلم باید هدف، زمان، نحوه تشکیل گروه و نتیجه مورد انتظار را روشن کند. بهتر است دستورها کوتاه باشند و در صورت امکان روی تخته نوشته شوند.
داشتن یک علامت مشخص برای توقف فعالیت نیز مفید است. برای مثال، معلم میتواند دست خود را بالا کند، یک کلمه مشخص بگوید یا سه بار کف بزند. شاگردان باید از قبل بدانند که با دیدن یا شنیدن این علامت، گفتوگو را متوقف کنند و به معلم توجه نمایند.
معلم همچنین باید زمان فعالیت را کنترل کند. فعالیتهای کوتاه پنج تا دهدقیقهای معمولاً برای آغاز مناسبتر از فعالیتهای طولانیاند.
چگونه مشارکت همه شاگردان را افزایش دهیم؟
در بعضی گروهها ممکن است یک یا دو شاگرد تمام کار را انجام دهند و دیگران فقط تماشا کنند. تعیین نقش، تغییر اعضای گروه و انتخاب تصادفی ارائهکننده میتواند این مشکل را کاهش دهد.
معلم میتواند پیش از آغاز بگوید که هر عضو گروه باید بتواند نتیجه نهایی را توضیح دهد. سپس بهجای آنکه گروه خودش نماینده را انتخاب کند، معلم یکی از اعضا را بهصورت تصادفی برای پاسخگویی تعیین نماید.
همچنین باید به شاگردانی که کمتر صحبت میکنند فرصت داده شود. مشارکت همیشه به معنای صحبتکردن در برابر تمام صنف نیست. نوشتن پاسخ، گفتوگو با یک همصنفی یا انجام مسئولیت گروهی نیز شکلهای ارزشمند مشارکت هستند.
از تغییرات کوچک آغاز کنید
برای فعالساختن تدریس لازم نیست تمام درس یکباره تغییر کند. معلم میتواند در آغاز، تنها پنج دقیقه از درس را به یکی از این روشها اختصاص دهد.
برای نمونه، درس با یک پرسش «فکر کن و شریک بساز» آغاز شود یا در پایان با کارتهای پاسخ میزان فهم شاگردان بررسی گردد. پس از مشاهده نتیجه، معلم میتواند بهتدریج فعالیتهای گروهی یا ایستگاههای یادگیری را اضافه کند.
بهترین روش، روشی است که با هدف درس، سن شاگردان، شمار آنان، فضای صنف و امکانات موجود سازگار باشد.
جمعبندی
صنف پرجمعیت محدودیتهای واقعی دارد، اما با برنامهریزی مناسب میتوان فرصت مشارکت بیشتری برای شاگردان فراهم کرد. روشهای «فکر کن و شریک بساز»، کار گروهی، کارتهای پاسخ، آموزش همصنفی و ایستگاههای یادگیری از جمله روشهایی هستند که با هزینه کم قابل اجرا میباشند.
هدف تدریس فعال این نیست که معلم کمتر کار کند، بلکه این است که شاگردان سهم بیشتری در یادگیری خود داشته باشند. وقتی شاگردان فکر میکنند، توضیح میدهند، میپرسند و با یکدیگر همکاری میکنند، زمینه یادگیری عمیقتر فراهم میشود.