چرا توسعه حرفهای دوامدار معلمان باید بخشی از سیاست آموزشی باشد؟
کیفیت آموزش تا حد زیادی به دانش، مهارت و آمادگی معلمان بستگی دارد. آموزش ابتدایی معلم برای ورود به حرفه ضروری است، اما برای پاسخگویی به تغییرات نصاب، نیازهای متفاوت شاگردان، فناوریهای نو و چالشهای واقعی صنف کافی نیست. به همین دلیل، توسعه حرفهای دوامدار معلمان باید بهعنوان بخشی منظم و عملی از سیاست آموزشی در نظر گرفته شود، نه بهعنوان یک فعالیت پراکنده و اختیاری.
معلم در جریان کار خود با وضعیتهای گوناگون روبهرو میشود. سطح یادگیری شاگردان یکسان نیست، صنفها ممکن است پرجمعیت باشند، امکانات محدود باشند و روشهای تدریس نیز با گذشت زمان تغییر کنند. در چنین شرایطی، معلم به فرصتهایی نیاز دارد تا دانش خود را تازه سازد، روشهای جدید را بیاموزد، تجربههایش را با همکاران شریک کند و برای حل مشکلات صنفی حمایت حرفهای دریافت نماید.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، آموزش حرفهای معلمان را یک روند مادامالعمر میداند. آموزش پیش از خدمت، دانش و مهارتهای ابتدایی را فراهم میکند، در حالی که یادگیری حرفهای دوامدار به معلمان کمک میکند در طول سالهای خدمت، تخصص و توانایی خود را توسعه دهند.
توسعه حرفهای دوامدار چیست؟
توسعه حرفهای دوامدار تنها به اشتراک در یک ورکشاپ کوتاه محدود نمیشود. این روند میتواند شامل دورههای آموزشی، منتورینگ، مشاهده درس همکاران، گروههای یادگیری معلمان، مطالعه منابع، آموزش آنلاین، دریافت بازخورد و اجرای پژوهشهای کوچک صنفی باشد.
هدف اصلی این فعالیتها باید کمک به بهبود تدریس و یادگیری شاگردان باشد. هر برنامه زمانی ارزشمند است که با نیاز واقعی معلم و شرایط صنف ارتباط داشته باشد و زمینه استفاده عملی از آموختهها را فراهم کند.
چرا باید بخشی از سیاست آموزشی باشد؟
زمانی که توسعه حرفهای فقط به برنامههای موقت یا پروژههای کوتاهمدت وابسته باشد، همه معلمان بهصورت برابر از آن بهرهمند نمیشوند. ممکن است آموزشها بدون هماهنگی برگزار شوند، موضوعات تکراری باشند یا پس از پایان یک پروژه متوقف گردند.
قرارگرفتن توسعه حرفهای در سیاست آموزشی میتواند به ایجاد یک نظام منظم کمک کند؛ نظامی که در آن نیازهای معلمان شناسایی شود، فرصتهای آموزشی در طول سال فراهم گردد و میان آموزش، نصاب، ارزیابی و مشکلات واقعی مکاتب ارتباط وجود داشته باشد.
در بسیاری از نظامهای آموزشی، توسعه حرفهای معلمان بهعنوان بخشی از مسیر شغلی آنان شناخته میشود. دادههای OECD نشان میدهد که در بیشتر کشورهای دارای معلومات، نوعی از آموزش حرفهای دوامدار برای معلمان الزامی یا مرتبط با رشد شغلی است.
تأثیر بر کیفیت تدریس
برنامههای مناسب توسعه حرفهای میتوانند به معلمان کمک کنند تا پلان درسی بهتر تهیه کنند، از روشهای فعال تدریس استفاده نمایند، یادگیری شاگردان را دقیقتر ارزیابی کنند و محتوا را با نیازهای متفاوت آنان سازگار سازند.
اما هر آموزشی بهطور خودکار مؤثر نیست. برنامههای کوتاه و عمومی که با شرایط صنف ارتباط ندارند، معمولاً تأثیر محدودی دارند. پژوهشها و راهنماهای بینالمللی بر آموزشهای عملی، مرتبط با مضمون، ادامهدار و همراه با حمایت و بازخورد تأکید میکنند. بانک جهانی نیز توسعه حرفهای مؤثر را با تغییر در روش تدریس، رفتار حرفهای معلم و بهبود یادگیری شاگردان مرتبط میداند.
اهمیت همکاری میان معلمان
یادگیری حرفهای نباید همیشه از بالا به پایین باشد. معلمان تجربههای ارزشمندی از صنف دارند و میتوانند از یکدیگر بیاموزند. گروههای مسلکی، مشاهده درس همکار، منتورینگ و بحث درباره چالشهای صنفی میتوانند راههای کمهزینه و مؤثر برای رشد حرفهای باشند.
OECD گزارش کرده است که معلمان معمولاً تأثیر برنامههایی را بیشتر احساس میکنند که با کار روزمره مکتب و فعالیت واقعی صنف ارتباط داشته باشند.
دسترسی برابر برای همه معلمان
یک سیاست مناسب باید توجه کند که معلمان مناطق دوردست، مکاتب کمبرخوردار، معلمان زن و کسانی که به انترنت یا مراکز آموزشی دسترسی محدود دارند، از فرصتهای حرفهای محروم نمانند.
برای این هدف میتوان از ترکیبی از روشها استفاده کرد: آموزش حضوری محلی، منابع کمحجم دیجیتالی، فایلهای صوتی، گروههای یادگیری معلمان و دورههای موبایلی. اما فناوری باید براساس دسترسی و نیاز کاربران انتخاب شود، نه صرفاً بهدلیل جدیدبودن آن.
نقش معلمان در طراحی برنامهها
برنامه توسعه حرفهای زمانی مناسبتر است که خود معلمان در تعیین نیازها و ارزیابی آن سهم داشته باشند. از آنان باید پرسیده شود که با چه مشکلاتی روبهرو هستند، چه مهارتهایی برایشان اولویت دارد و کدام روش آموزشی با شرایط کارشان سازگارتر است.
اگر موضوعات بدون شناخت واقعیت صنف انتخاب شوند، ممکن است برنامه از نظر اداری موفق بهنظر برسد، اما در عمل برای معلمان سود محدودی داشته باشد.
چه عناصری در یک سیاست مؤثر ضروری است؟
یک سیاست عملی توسعه حرفهای معلمان باید هدف روشن، نیازسنجی منظم، فرصت یادگیری در طول سال، حمایت مدیران مکاتب و شیوهای برای بررسی کاربرد آموختهها داشته باشد. همچنین باید میان آموزش پیش از خدمت، آموزش حین خدمت، منتورینگ و مسیر رشد حرفهای ارتباط برقرار شود.
توسعه حرفهای نباید تنها براساس تعداد ورکشاپها یا تصدیقنامهها سنجیده شود. پرسش مهمتر این است که آیا آموزش به بهبود پلان درسی، روش تدریس، اعتماد حرفهای معلم و مشارکت شاگردان کمک کرده است یا خیر.
فرصت برای افغانستان
در افغانستان، توسعه حرفهای دوامدار میتواند به معلمان کمک کند تا به منابع تازه، روشهای عملی تدریس، مهارتهای دیجیتالی و تجربههای همکاران دسترسی پیدا کنند. با توجه به تفاوت شرایط مکاتب، بهتر است برنامهها ساده، کمهزینه، چندزبانه و متناسب با واقعیتهای محلی طراحی شوند.
پلتفرمهایی مانند Teacher.af میتوانند در کنار برنامههای حضوری، زمینه دسترسی به منابع آموزشی، نشستهای آنلاین، انجمن پرسشوپاسخ و اشتراک تجربههای معلمان را فراهم کنند. با این حال، چنین پلتفرمهایی باید مکمل نظام توسعه حرفهای باشند، نه جایگزین تمام حمایتهای حضوری و نهادی.
جمعبندی
معلمان در طول حرفه خود با نیازها و چالشهای تازه روبهرو میشوند. به همین دلیل، آموزش آنان نباید با پایان دوره تربیه معلم متوقف شود.
قرارگرفتن توسعه حرفهای دوامدار در سیاست آموزشی میتواند به ایجاد فرصتهای منظم، عادلانه و مرتبط با نیازهای واقعی معلمان کمک کند. چنین سیاستی زمانی موفق است که عملی، مشارکتی، قابل دسترس و متصل به کار روزمره صنف باشد.
سرمایهگذاری بر یادگیری حرفهای معلمان، در اصل سرمایهگذاری بر کیفیت تدریس و فرصتهای بهتر یادگیری برای شاگردان است.