روز جهانی معلم ۲۰۲۶؛ جایگاه معلم در حال تغییر است، افغانستان چه چیزی باید بیاموزد؟

این پرسش در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

امسال شصتمین سالگرد تصویب «توصیه‌نامه سال ۱۹۶۶ سازمان بین‌المللی کار و یونسکو درباره جایگاه معلمان» است؛ سندی که به موضوعاتی مانند آموزش و آماده‌سازی معلمان، استخدام، شرایط کاری، مسئولیت‌های حرفه‌ای، فرصت‌های رشد و جایگاه اجتماعی آنان می‌پردازد.

به همین مناسبت، شعار روز جهانی معلم در سال ۲۰۲۶ چنین انتخاب شده است:

«در کنار معلمان؛ ۶۰ سال حمایت از حرفه معلمی، ارتقای جایگاه آن و شکل‌دادن به آینده ما»

یونسکو تأکید می‌کند که بعد از شش دهه، حرفه معلمی با مجموعه‌ای از چالش‌های تازه روبه‌رو شده است؛ از گسترش فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی گرفته تا تغییرات اقلیمی، مهاجرت، بیجاشدگی، آموزش فراگیر و تغییر نیازهای شاگردان.

معلم فقط انتقال‌دهنده معلومات نیست

نگاه به نقش معلم در جهان به‌تدریج در حال تغییر است.

در شیوه سنتی، یکی از مهم‌ترین وظایف معلم انتقال معلومات به شاگرد بود. اما امروز معلومات تقریباً در همه‌جا وجود دارد. شاگرد می‌تواند با یک تلفن همراه، موتور جست‌وجو یا ابزار هوش مصنوعی در چند ثانیه به حجم بزرگی از اطلاعات دسترسی پیدا کند.

در چنین شرایطی، نقش معلم کمتر نمی‌شود؛ بلکه پیچیده‌تر و مهم‌تر می‌شود.

معلم امروز باید بتواند به شاگرد کمک کند تا میان اطلاعات درست و نادرست تفاوت بگذارد، پرسش خوب مطرح کند، مسئله حل کند، به‌صورت انتقادی فکر کند، با دیگران همکاری کند و از تکنالوژی به شکل مسئولانه استفاده نماید.

همچنین معلم باید تفاوت‌های فردی شاگردان را بشناسد و فضایی ایجاد کند که در آن یادگیری صرفاً حفظ کردن مطالب نباشد.

به همین دلیل، آینده آموزش بیش از گذشته به معلمان توانمند و یادگیرنده نیاز دارد.

توسعه حرفه‌ای نباید با استخدام معلم پایان پیدا کند

یکی از درس‌های مهم تجربه‌های آموزشی در جهان این است که آموزش معلم نباید تنها پیش از ورود او به صنف انجام شود.

هیچ معلمی نمی‌تواند تمام دانشی را که برای بیست یا سی سال تدریس نیاز دارد، در آغاز کار خود بیاموزد.

روش‌های تدریس تغییر می‌کنند. تکنالوژی تغییر می‌کند. نیازهای شاگردان تغییر می‌کند. تحقیقات جدید آموزشی منتشر می‌شوند و حتی شکل ارتباط میان معلم و شاگرد نیز تحول پیدا می‌کند.

به همین دلیل، توسعه حرفه‌ای مستمر معلمان بخشی اساسی از یک نظام آموزشی باکیفیت است.

این توسعه می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد:

آموزش‌های کوتاه‌مدت، یادگیری آنلاین، مطالعه فردی، مربی‌گری و راهنمایی حرفه‌ای، مشاهده تدریس همکاران، پژوهش عملی در صنف، شبکه‌های یادگیری معلمان و تبادل تجربه میان آنان.

در حقیقت، یکی از بهترین منابع یادگیری برای یک معلم می‌تواند معلم دیگری باشد که با مشکلات مشابه روبه‌رو شده و راه‌حلی عملی برای آن پیدا کرده است.

ایجاد چنین ارتباطی یکی از دلایلی است که شبکه‌های حرفه‌ای معلمان اهمیت پیدا می‌کنند.

افغانستان بیش از هر زمان دیگری به سرمایه‌گذاری روی معلم نیاز دارد

شرایط آموزش در افغانستان ویژگی‌های خاص خود را دارد.

معلمان در نقاط مختلف کشور با شرایط یکسان کار نمی‌کنند. برخی در شهرها به امکانات نسبتاً بیشتری دسترسی دارند، در حالی که شماری دیگر در مناطق دوردست با کمبود کتاب، وسایل آموزشی، اینترنت، فضای مناسب آموزشی یا فرصت‌های توسعه حرفه‌ای روبه‌رو هستند.

بازگشت شمار زیادی از خانواده‌ها از کشورهای همسایه نیز فشار تازه‌ای بر نظام آموزشی ایجاد کرده است.

بر اساس گزارش UNICEF، در سال ۲۰۲۶ حدود ۷.۱ میلیون کودک در افغانستان به کمک‌های آموزشی اضطراری نیاز دارند. این رقم شامل حدود ۹۰۰ هزار کودک بازگشته نیز می‌شود که در برخی مناطق با صنف‌های مزدحم، کمبود مواد آموزشی و مشکلات زبانی روبه‌رو هستند.

در چنین محیطی، معلم فقط مسئول تدریس کتاب نیست.

گاهی معلم باید شاگردی را آموزش دهد که سال‌ها از مکتب دور بوده است. گاهی صنف شامل کودکانی با سطح‌های بسیار متفاوت یادگیری است و گاهی شرایط اقتصادی، مهاجرت یا مشکلات خانوادگی مستقیماً بر توانایی یادگیری شاگرد تأثیر می‌گذارد.

این واقعیت‌ها نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری روی ساختمان و کتاب، هرچند ضروری است، به تنهایی کافی نیست.

سرمایه‌گذاری روی خود معلم نیز ضروری است.

نیاز به معلمان زن؛ موضوعی مرتبط با آینده آموزش

یکی از موضوعات مهم برای آینده نظام آموزشی افغانستان، حفظ و توسعه نیروی انسانی متخصص، از جمله معلمان زن است.

تحلیل UNICEF که در اپریل ۲۰۲۶ منتشر شد، هشدار می‌دهد که در صورت ادامه روند موجود، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ با کاهش قابل توجه زنان متخصص روبه‌رو شود و تعداد معلمان زن نیز تا حدود ۲۰ هزار نفر کاهش یابد.

از نگاه آموزشی، این مسئله اهمیت زیادی دارد.

در بسیاری از جوامع، حضور معلمان زن به دسترسی کودکان، به‌ویژه دختران، به آموزش کمک می‌کند. علاوه بر آن، یک نظام آموزشی پایدار نیاز دارد که نسل جدید معلمان به‌صورت پیوسته آموزش ببینند و وارد حرفه شوند.

بنابراین، برنامه‌ریزی درازمدت برای تربیه، حفظ و توسعه حرفه‌ای همه معلمان باید یکی از موضوعات مهم آینده آموزش افغانستان باشد.

هوش مصنوعی؛ رقیب معلم یا ابزار معلم؟

در سال‌های اخیر شاید هیچ فناوری به اندازه هوش مصنوعی بحث درباره آینده آموزش را تغییر نداده باشد.

امروز ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند در چند ثانیه یک طرح درس تهیه کنند، یک متن را ساده سازند، پرسش امتحانی پیشنهاد کنند، فعالیت صنفی طراحی کنند یا برای یک موضوع آموزشی مثال تولید نمایند.

این امکانات می‌تواند برای معلم بسیار مفید باشد، به‌خصوص در محیط‌هایی که دسترسی به منابع آموزشی محدود است.

اما استفاده از هوش مصنوعی بدون آگاهی نیز می‌تواند مشکل ایجاد کند.

پاسخ یک سیستم هوش مصنوعی همیشه درست نیست. ممکن است اطلاعات نادرست تولید کند، زمینه فرهنگی و اجتماعی یک صنف را به‌درستی درک نکند یا پاسخ‌هایی ارائه کند که برای سطح یادگیری شاگرد مناسب نباشد.

همچنین موضوعاتی مانند حفاظت از معلومات شخصی شاگردان، وابستگی بیش از اندازه به تکنالوژی و کاهش تفکر مستقل باید جدی گرفته شود.

به همین دلیل، پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا معلمان باید از هوش مصنوعی استفاده کنند یا نه؟»

پرسش مهم‌تر این است:

معلمان چگونه می‌توانند از هوش مصنوعی به‌صورت آگاهانه، مسئولانه و آموزشی استفاده کنند؟

تکنالوژی می‌تواند به معلم کمک کند، اما ارتباط انسانی میان معلم و شاگرد چیزی است که تکنالوژی به آسانی نمی‌تواند جایگزین آن شود. یونسکو نیز در بحث‌های امسال درباره آینده حرفه معلمی، فناوری دیجیتال را یکی از تغییرات مهمی می‌داند که نظام‌های آموزشی باید خود را برای آن آماده کنند.

صدای معلم باید شنیده شود

یکی دیگر از پیام‌های مهم روز جهانی معلم ۲۰۲۶ این است که معلمان نباید تنها اجراکنندگان تصمیم‌های آموزشی باشند.

معلم هر روز در صنف حضور دارد. او از نزدیک می‌بیند که شاگرد چه چیزی را می‌فهمد، در کجا مشکل دارد، کدام روش تدریس مؤثر است و چه مشکلاتی مانع یادگیری می‌شوند.

این تجربه یک منبع بسیار مهم برای بهبود آموزش است.

وقتی برنامه آموزشی، کتاب درسی، آموزش معلمان یا یک ابزار تکنالوژی طراحی می‌شود، استفاده از تجربه افرادی که قرار است آن را در صنف عملی کنند، می‌تواند کیفیت تصمیم‌ها را افزایش دهد.

شبکه‌های حرفه‌ای معلمان نیز می‌توانند در این زمینه نقش مهم داشته باشند؛ زیرا امکان می‌دهند تجربه یک معلم تنها در داخل یک صنف باقی نماند و دیگران نیز از آن بیاموزند.

معلم نیز یک یادگیرنده است

شاید یکی از مهم‌ترین تغییراتی که باید در نگاه ما به حرفه معلمی ایجاد شود، همین باشد:

معلم کسی نیست که همه چیز را می‌داند؛ معلم یک یادگیرنده حرفه‌ای است.

یک معلم موفق ممکن است پس از سال‌ها تدریس هنوز درباره روش جدید ارزشیابی مطالعه کند، در یک دوره آنلاین شرکت نماید، از همکار خود مشوره بگیرد، روش تدریس تازه‌ای را امتحان کند و حتی پس از یک درس از خود بپرسد:

«چه چیزی خوب پیش رفت و دفعه بعد چه چیزی را می‌توانم بهتر انجام دهم؟»

همین پرسش ساده می‌تواند آغاز توسعه حرفه‌ای باشد.

توسعه حرفه‌ای همیشه به یک کنفرانس بزرگ، سفر خارجی یا دوره پرهزینه نیاز ندارد. گاهی یک مقاله خوب، گفت‌وگوی حرفه‌ای با یک همکار، مشاهده تدریس یک معلم دیگر یا آزمایش یک روش تازه در صنف می‌تواند آغاز یک تغییر باشد.

نقش Teacher.af

شبکه توسعه حرفه‌ای معلمان افغانستان Teacher.af بر همین دیدگاه شکل گرفته است که معلمان باید فرصت داشته باشند از یکدیگر و همراه یکدیگر یاد بگیرند.

هدف این شبکه تنها نشر معلومات نیست، بلکه ایجاد فضایی برای دسترسی معلمان به منابع آموزشی، فرصت‌های یادگیری، دوره‌های توسعه حرفه‌ای، تجربه‌های همکاران و ابزارهایی است که بتوانند در کار روزمره خود استفاده کنند.

در شرایطی که همه معلمان به فرصت‌های آموزشی یکسان دسترسی ندارند، فناوری می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.

یک معلم در یک ولایت دوردست نیز باید بتواند به منابع آموزشی مفید دسترسی پیدا کند، پرسش خود را مطرح کند، تجربه دیگران را بخواند و مهارتی تازه بیاموزد.

این مسیر آسان نیست و یک وب‌سایت به تنهایی نمی‌تواند مشکلات آموزش را حل کند. اما ایجاد ارتباط میان معلمان و فراهم‌کردن فرصت‌های مستمر یادگیری می‌تواند یکی از قدم‌های کوچک اما مهم باشد.

روز معلم؛ از قدردانی تا عمل

در روز جهانی معلم معمولاً جمله‌های زیبایی درباره ارزش معلم گفته می‌شود. این قدردانی مهم است، اما حمایت واقعی از معلم باید فراتر از یک روز باشد.

معلم به فرصت یادگیری نیاز دارد.

به منابع مناسب نیاز دارد.

به محیط کاری مناسب نیاز دارد.

به ارتباط با همکاران نیاز دارد.

به شناخت تغییرات جدید آموزش نیاز دارد.

و مهم‌تر از همه، نیاز دارد که حرفه او به‌عنوان یک حرفه تخصصی و اثرگذار بر آینده جامعه دیده شود.

شصت سال پس از تصویب توصیه‌نامه بین‌المللی درباره جایگاه معلمان، جهان آموزش بسیار تغییر کرده است. تخته سیاه در بسیاری از جاها در کنار صفحه دیجیتال قرار گرفته، کتاب در کنار منابع آنلاین آمده و اکنون هوش مصنوعی نیز وارد فضای آموزش شده است.

اما یک اصل همچنان پابرجاست:

کیفیت آموزش بدون معلم توانمند، باانگیزه و در حال یادگیری دشوار است.

برای افغانستان نیز شاید یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای آینده، سرمایه‌گذاری روی افرادی باشد که هر روز در صنف‌های درس با نسل بعدی کشور کار می‌کنند.

در روز جهانی معلم ۲۰۲۶، از همه معلمانی که با امکانات متفاوت و در شرایط گوناگون برای آموزش کودکان و نوجوانان تلاش می‌کنند، قدردانی می‌کنیم.

و در کنار این قدردانی، یک تعهد نیز لازم است:

یادگیری معلم باید همان‌قدر جدی گرفته شود که یادگیری شاگرد.

درباره روز جهانی معلم

روز جهانی معلم از سال ۱۹۹۴ هر سال در پنجم اکتبر برگزار می‌شود و UNESCO، سازمان بین‌المللی کار (ILO)، UNICEF و Education International در برگزاری جهانی آن همکاری دارند. سال ۲۰۲۶ شصتمین سالگرد توصیه‌نامه ۱۹۶۶ ILO/UNESCO درباره جایگاه معلمان است.

منابع: