رشد یادگیری موبایلی در کشورهای در حال توسعه

در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، تلفن همراه مهم‌ترین یا تنها وسیله اتصال بخش بزرگی از مردم به انترنت است. براساس داده‌های GSMA، در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲۰۰ میلیون نفر برای نخستین‌بار به انترنت موبایلی وصل شدند و شمار کاربران جهانی انترنت موبایلی به بیش از ۴.۷ میلیارد نفر رسید. با وجود این رشد، تنها حدود ۵۴ درصد جمعیت کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط از انترنت موبایلی استفاده می‌کردند؛ این رقم در کشورهای با درآمد بالا بیش از ۸۰ درصد بود.

این تفاوت نشان می‌دهد که موبایل ظرفیت بزرگی برای گسترش آموزش دارد، اما دسترسی به دستگاه و شبکه به‌تنهایی برای تحقق یادگیری کافی نیست.

یادگیری موبایلی چیست؟

یادگیری موبایلی به استفاده هدفمند از تلفن همراه، تبلت یا سایر وسایل قابل حمل برای یادگیری گفته می‌شود. این یادگیری می‌تواند در مکتب، خانه، محل کار، مسیر رفت‌وآمد یا هر محیط دیگری انجام شود.

نمونه‌های یادگیری موبایلی عبارت‌اند از:

• خواندن کتاب و مقاله الکترونیکی؛
• تماشای ویدیوهای آموزشی؛
• شنیدن درس‌های صوتی؛
• شرکت در دوره‌های آنلاین؛
• دریافت منابع از طریق پیام‌رسان‌ها؛
• پاسخ‌دادن به آزمون‌های کوتاه؛
• مشارکت در گروه‌های یادگیری؛
• دسترسی معلمان به برنامه‌های توسعه حرفه‌ای؛
• ارتباط شاگرد، معلم و خانواده.

مزیت اصلی آن انعطاف‌پذیری است. کاربر می‌تواند در زمان و مکانی که برایش مناسب است به محتوا دسترسی پیدا کند، به‌ویژه زمانی که آموزش حضوری یا تجهیزات کمپیوتر در دسترس نیست.

چرا موبایل در کشورهای در حال توسعه اهمیت یافته است؟

در بسیاری از جوامع، خرید کمپیوتر هنوز برای خانواده‌ها، معلمان و شاگردان دشوار است؛ اما تلفن همراه نسبتاً در دسترس‌تر است و در زندگی روزمره مردم استفاده می‌شود.

GSMA گزارش داده است که موبایل در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط وسیله اصلی دسترسی به انترنت است و در سال ۲۰۲۳ حدود ۸۴ درصد اتصالات انترنت پهن‌باند این کشورها از طریق شبکه موبایلی انجام می‌شد.

این وضعیت باعث شده است که دولت‌ها، نهادهای آموزشی و سازمان‌های توسعه‌ای، آموزش مبتنی بر موبایل را برای موارد زیر بررسی کنند:

• رساندن محتوا به مناطق دوردست؛
• ادامه آموزش هنگام بحران؛
• توسعه حرفه‌ای معلمان؛
• آموزش سواد و مهارت‌های اساسی؛
• حمایت از یادگیری زنان و دختران؛
• آموزش مهارت‌های دیجیتالی؛
• دسترسی به مواد آموزشی کم‌هزینه.

یونسکو نیز اشاره کرده است که وسایل موبایلی، که گاهی تنها فناوری در دسترس یادگیرندگان محروم‌اند، در مناطق دوردست و شرایط اضطراری برای توزیع منابع آموزشی، تکمیل آموزش حضوری و حفظ ارتباط میان شاگردان، معلمان و والدین استفاده شده‌اند.

دسترسی به کتاب و محتوای آموزشی

یکی از نخستین کاربردهای مهم یادگیری موبایلی، دسترسی به متن و کتاب بود. در محیط‌هایی که کتاب چاپی کم‌یاب، گران یا دشوار برای انتقال است، یک تلفن ساده می‌تواند دریچه‌ای به منابع خواندنی باشد.

پژوهش یونسکو درباره خواندن از طریق موبایل نشان داد که مردم در کشورهای در حال توسعه حتی با صفحه‌های کوچک و دستگاه‌های ساده نیز کتاب‌ها و داستان‌های طولانی می‌خوانند. این یافته اهمیت موبایل را در محیط‌هایی برجسته کرد که دسترسی به کتاب و منابع چاپی محدود است.

امروز این دسترسی گسترده‌تر شده است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• کتاب‌های درسی؛
• راهنماهای آموزشی؛
• طرح درس؛
• مقالات؛
• فایل‌های PDF؛
• محتوای صوتی؛
• ویدیوهای کم‌حجم؛
• تمرین و آزمون؛
• منابع مخصوص معلمان.

با این حال، اگر فایل‌ها بسیار حجیم باشند یا فقط برای صفحه کمپیوتر طراحی شده باشند، استفاده از آن‌ها روی موبایل دشوار می‌شود. بنابراین طراحی محتوا باید از ابتدا با توجه به صفحه کوچک و انترنت ضعیف انجام شود.

توسعه حرفه‌ای معلمان از طریق موبایل

یادگیری موبایلی تنها برای شاگردان نیست. در کشورهای دارای مناطق دوردست، کمبود مراکز تربیه معلم یا محدودیت رفت‌وآمد، موبایل می‌تواند زمینه آموزش مستمر معلمان را فراهم کند.

در سال ۲۰۲۶، یونسکو و انستیتوت بین‌المللی ظرفیت‌سازی برای افریقا یک برنامه توسعه حرفه‌ای مبتنی بر موبایل را در سودان جنوبی آغاز کردند. هدف این برنامه، نزدیک‌ساختن فرصت‌های یادگیری به معلمانی بود که به‌دلیل فاصله، فشار اقتصادی، بحران و محدودیت زیرساخت به آموزش منظم دسترسی ندارند. این برنامه توجه خاصی نیز به معلمان و مدیران زن داشت.

نمونه مشابه دیگری با مشارکت یونسکو و پوهنتون پان‌افریقا برای تقویت یادگیری موبایلی معلمان و مدیران زن در چند کشور افریقایی طراحی شده است.

برای معلمان، یادگیری موبایلی می‌تواند شامل این موارد باشد:

• دوره‌های کوتاه آموزشی؛
• ویدیو یا فایل صوتی؛
• گروه‌های تبادل تجربه؛
• وبینار؛
• راهنماهای تدریس؛
• آزمون خودارزیابی؛
• مشاوره و منتورینگ؛
• دسترسی به فرصت‌های حرفه‌ای؛
• دریافت اعلان و یادآوری.

این مدل به‌ویژه زمانی مفید است که محتوا کوتاه، عملی، کم‌حجم و متناسب با شرایط واقعی معلم باشد.

نقش پیام‌رسان‌ها و محتوای کم‌حجم

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، یادگیری موبایلی الزاماً از طریق یک اپلیکیشن پیشرفته انجام نمی‌شود. پیام‌رسان‌ها، پیام کوتاه، فایل صوتی، PDF و لینک‌های ساده نیز می‌توانند بخشی از یک برنامه یادگیری باشند.

برای مثال، یک برنامه توسعه حرفه‌ای معلمان ممکن است از این ترکیب استفاده کند:

1. ارسال یک فایل یا ویدیوی کوتاه؛
2. ارائه یک فعالیت عملی؛
3. بحث در گروه پیام‌رسان؛
4. پاسخ معلم به چند پرسش؛
5. دریافت بازخورد؛
6. برگزاری نشست آنلاین کوتاه.

این روش نسبت به یک سیستم پیچیده آموزشی می‌تواند ارزان‌تر و برای کاربران تازه‌کار ساده‌تر باشد. اما مدیریت گروه، کیفیت بحث، حفظ اطلاعات و جلوگیری از انتشار محتوای نادرست باید جدی گرفته شود.

مزیت‌های یادگیری موبایلی

۱. دسترسی گسترده‌تر

موبایل می‌تواند محتوا را به افرادی برساند که از مراکز آموزشی دور هستند یا امکان شرکت منظم در کلاس حضوری ندارند.

۲. انعطاف زمانی

کاربر می‌تواند در زمان مناسب خود مطالعه کند؛ موضوعی که برای معلمان شاغل، زنان دارای مسئولیت خانوادگی و افراد ساکن مناطق دوردست اهمیت دارد.

۳. هزینه نسبتاً پایین‌تر

استفاده از دستگاهی که کاربر از قبل در اختیار دارد می‌تواند هزینه خرید تجهیزات جدید را کاهش دهد. با این حال، مصرف دیتا و قیمت تلفن هوشمند همچنان ممکن است مانع باشد.

۴. امکان یادگیری کوتاه و پیوسته

محتوا می‌تواند به بخش‌های کوچک تقسیم شود و کاربر هر روز مقدار محدودی را مطالعه کند. این روش برای آموزش مهارت‌های عملی و توسعه حرفه‌ای مناسب است.

۵. ارتباط و همکاری

موبایل امکان ارتباط سریع میان معلمان، شاگردان، مربیان و خانواده‌ها را فراهم می‌کند.

۶. دسترسی در شرایط بحران

هنگام بسته‌شدن مکاتب، ناامنی، بلایای طبیعی یا دشواری سفر، موبایل می‌تواند یکی از کانال‌های حفظ ارتباط آموزشی باشد.

چالش‌های مهم

رشد یادگیری موبایلی به این معنا نیست که همه کاربران به‌طور برابر از آن بهره می‌برند.

هزینه دستگاه و انترنت

قیمت تلفن هوشمند و مصرف دیتا برای بسیاری از خانواده‌ها و معلمان هنوز سنگین است. GSMA هزینه، سواد دیجیتالی و مهارت را از موانع اصلی استفاده از انترنت موبایلی معرفی کرده است.

تفاوت میان پوشش و استفاده

ممکن است یک منطقه تحت پوشش شبکه موبایلی باشد، اما مردم به‌دلیل هزینه، نبود دستگاه، ضعف مهارت یا نگرانی امنیتی از انترنت استفاده نکنند. GSMA گزارش می‌دهد که بخش بزرگی از جمعیت جهان در محدوده پوشش شبکه قرار دارند، اما هنوز از انترنت موبایلی استفاده نمی‌کنند.

نابرابری جنسیتی و اجتماعی

زنان، خانواده‌های فقیر، باشندگان مناطق روستایی، افراد دارای معلولیت و کسانی که سطح تحصیلات پایین‌تری دارند، بیشتر در معرض محرومیت دیجیتالی قرار دارند. این گروه‌ها در عین حال ممکن است بیشترین منفعت را از یادگیری انعطاف‌پذیر ببرند.

مهارت‌های دیجیتالی پایین

داشتن تلفن به این معنا نیست که کاربر می‌تواند فایل را دانلود، حساب ایجاد، لینک امن را تشخیص یا از یک پلتفرم آموزشی استفاده کند. آموزش مهارت دیجیتالی باید بخشی از برنامه باشد.

کیفیت محتوا

محتوای ضعیف، غیرمرتبط یا ترجمه‌شده به‌صورت ماشینی نمی‌تواند صرفاً به‌دلیل موبایلی‌بودن مفید باشد. محتوا باید دقیق، عملی، قابل فهم و متناسب با نصاب و فرهنگ محلی باشد.

محدودیت صفحه و توجه

صفحه کوچک برای متن‌های طولانی، جدول‌های پیچیده و فایل‌های بزرگ مناسب نیست. همچنین اعلان‌ها و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند تمرکز کاربر را برهم بزنند.

حریم خصوصی و امنیت

پلتفرم‌های آموزشی ممکن است نام، شماره تماس، موقعیت، نتایج آزمون یا سایر اطلاعات کاربران را جمع‌آوری کنند. این اطلاعات باید به حداقل لازم محدود و به‌صورت امن نگهداری شوند.

آیا موبایل همیشه به یادگیری کمک می‌کند؟

موبایل یک ابزار است و نتیجه آن به شیوه استفاده بستگی دارد. یونسکو تأکید کرده است که فناوری باید زمانی در آموزش استفاده شود که به‌طور روشن از یادگیری حمایت کند. استفاده بدون هدف از تلفن در صنف می‌تواند باعث حواس‌پرتی، کاهش تمرکز و مشکلات دیگری شود.

بنابراین باید میان این دو حالت تفاوت گذاشت:

• استفاده هدفمند آموزشی: مطالعه منبع، انجام تمرین، تحقیق هدایت‌شده یا ارتباط با معلم؛
• استفاده بدون کنترل: شبکه‌های اجتماعی، بازی، پیام‌های غیرمرتبط و محتوای مزاحم.

هدف برنامه‌های یادگیری موبایلی نباید فقط افزایش زمان استفاده از صفحه باشد، بلکه باید بهبود واقعی دسترسی، مشارکت و یادگیری باشد.

اصول یک برنامه مؤثر یادگیری موبایلی

برای طراحی یک برنامه مناسب، این اصول مهم‌اند:

نیاز کاربر مقدم بر فناوری باشد

ابتدا باید مشخص شود که معلمان یا شاگردان چه مشکلی دارند و موبایل چگونه می‌تواند آن را حل کند. ساخت اپلیکیشن نباید هدف نهایی باشد.

محتوا برای موبایل طراحی شود

• متن کوتاه و خوانا؛
• فایل کم‌حجم؛
• ویدیوی فشرده؛
• صوت قابل دانلود؛
• دکمه‌های واضح؛
• امکان استفاده بدون انترنت، در صورت امکان؛
• سازگاری با تلفن‌های ضعیف‌تر.

زبان و زمینه محلی در نظر گرفته شود

محتوا باید به زبان قابل فهم کاربران و همراه با مثال‌های مرتبط با محیط آنان باشد.

حمایت انسانی وجود داشته باشد

کاربر باید بتواند پرسش مطرح کند، بازخورد دریافت نماید و در صورت مشکل فنی یا آموزشی کمک بگیرد.

پیشرفت کاربر قابل پیگیری باشد

آزمون کوتاه، فعالیت عملی، بازخورد و ثبت تکمیل می‌توانند به سنجش مشارکت کمک کنند. صرف بازکردن یک صفحه نباید به‌عنوان یادگیری محسوب شود.

حفاظت از اطلاعات جدی گرفته شود

تنها اطلاعات ضروری جمع‌آوری و دسترسی‌ها محدود شوند. معلومات شخصی شاگردان نباید بدون ضرورت در سیستم ثبت شوند.

تأثیر واقعی ارزیابی شود

برنامه باید بررسی کند که آیا کاربران فقط محتوا را دیده‌اند یا واقعاً مهارت و عملکردشان بهبود یافته است.

فرصت یادگیری موبایلی برای افغانستان

افغانستان دارای شرایطی است که یادگیری موبایلی می‌تواند در آن مفید باشد:

• فاصله جغرافیایی میان معلمان و مراکز آموزشی؛
• محدودیت دسترسی به آموزش حضوری؛
• کمبود منابع چاپی در بعضی مناطق؛
• استفاده گسترده از تلفن و پیام‌رسان‌ها؛
• نیاز معلمان به یادگیری مستمر؛
• محدودیت هزینه و زیرساخت.

اما طراحی برنامه برای افغانستان باید واقع‌بینانه باشد. همه کاربران تلفن پیشرفته، انترنت پرسرعت یا توان پرداخت دیتای زیاد ندارند.

برای پلتفرم‌هایی مانند Teacher.af، این رویکردها می‌توانند مناسب باشند:

• طراحی نخست برای موبایل؛
• صفحات سبک و سریع؛
• منابع کم‌حجم؛
• فایل صوتی و متنی در کنار ویدیو؛
• امکان ذخیره و دانلود منابع؛
• اطلاع‌رسانی از طریق پیام‌رسان‌ها؛
• محتوای دری و پشتو؛
• برنامه‌های کوتاه توسعه حرفه‌ای؛
• انجمن پرسش‌وپاسخ؛
• بازخورد از معلمان درباره کیفیت و دسترسی.

اپلیکیشن موبایل می‌تواند در آینده مفید باشد، اما تنها در صورتی که نیاز مشخصی را حل کند؛ برای مثال دسترسی آفلاین، اعلان‌ها، ذخیره منابع یا ادامه یادگیری با مصرف کم دیتا. یک وب‌سایت سبک و مناسب موبایل ممکن است در مرحله نخست کم‌هزینه‌تر و قابل نگهداری‌تر باشد.

جمع‌بندی

یادگیری موبایلی در کشورهای در حال توسعه در حال تبدیل‌شدن به بخشی مهم از آموزش دیجیتالی است. دلیل اصلی آن نیز روشن است: تلفن همراه برای بسیاری از مردم در دسترس‌تر از کمپیوتر است و می‌تواند آموزش را به مناطق و گروه‌هایی برساند که فرصت‌های محدودتری دارند.

بااین‌حال، موفقیت یادگیری موبایلی تنها به تعداد تلفن‌ها یا اپلیکیشن‌ها بستگی ندارد. هزینه انترنت، مهارت دیجیتالی، کیفیت محتوا، حمایت معلم، زبان، حریم خصوصی و ارزیابی یادگیری تعیین می‌کنند که این فناوری واقعاً مفید باشد یا خیر.

موبایل زمانی به یک ابزار مؤثر آموزشی تبدیل می‌شود که نیازهای واقعی کاربران در مرکز طراحی قرار گیرد و فناوری به‌جای جایگزینی آموزش، از آن پشتیبانی کند.